YUNESKO Butunjahon merosi

Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasining shaharsozlik sohasidagi davlat siyosati shaharlarning uyg‘un, texnologik va barqaror qiyofasini yaratishga qaratilgan keng ko‘lamli transformatsiyani boshidan kechirmoqda. Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev bir necha bor ta’kidlaganidek, poytaxt va hududlarning zamonaviy rivojlanishi ilg‘or jahon tajribasi hamda mamlakatning noyob tarixiy-madaniy kodini ehtiyotkorlik bilan asrab-avaylash sinergiyasiga asoslanishi kerak. Aynan ushbu kompleks yondashuv va yangi xalqaro kontekstga ochiqlik O‘zbekiston me’morchilik maktabining jahon maydonida e’tirof etilishida ulkan (tektonik) burilishlar uchun asos yaratdi.

YuNESKO Butunjahon merosi qo‘mitasi 48-sessiyasining qarori madaniyat va urbanistika sohasidagi yangilangan davlat siyosatining tarixiy zafari bo‘ldi. Ilk bor XX asrning ikkinchi yarmiga mansub Toshkent modernizmining birdaniga oʻnta noyob meʼmoriy obidasi xalqaro eʼtirofga sazovor boʻldi. Archiquad kompaniyasi uchun ushbu xabar alohida, chuqur shaxsiy ahamiyatga ega, chunki ushbu roʻyxatdan joy olgan asosiy obʼyektlar — muhtasham Xalqlar doʻstligi saroyi hamda Toshkent metropolitenining noyob ansambli Sobir Rahimovich Odilovning ijodiy rahbarligi ostida barpo etilgan. Avvalroq biz meʼmor, uning kamoloti, madaniyat va tarixga koʻrsatgan taʼsiri haqida batafsil maqola eʼlon qilgan edik.

Ildizlar bilan bogʻliqlik

2017-yilning yanvar oyida Archiquad kompaniyasi oʻz resurslarini SSSR Xalq meʼmori Sobir Rahimovich Odilovning Ijodiy ustaxonasi bilan birlashtirdi. Ustaxona 1993-yildan buyon muvaffaqiyatli faoliyat yuritib kelmoqda, buning sharofati bilan Archiquad bugungi kunda mustaqil Oʻzbekistondagi ilk xususiy loyihalash tashkilotlaridan birining faoliyatini munosib davom ettirmoqda.

Photo: Archiquad Team 

Ushbu qadam avlodlar oʻrtasidagi kasbiy davomiylikni mustahkamladi: kompaniya asoschisi va CEOʼsi Bahrom Xodjayev — zamonaviy Toshkent qiyofasini shakllantirgan buyuk shaharsozning navarasi hisoblanadi.

Toshkent meʼmorchilik-qurilish institutida (hozirgi TAQU) poydevor taʼlimni olib, «Qishloq Qurilish Loyiha» loyiha institutida mehnat qilgan, shuningdek, Fransiya (Versailles School of Architecture), AQSh, Singapur (NTU) va Janubiy Koreyada (Seoul National University) malaka oshirish va taʼlim bosqichlarini oʻtagan Bahrom Xodjayev ilgʻor xalqaro tajribani Oʻzbekiston meʼmorchilik maktabini chuqur tushunish bilan uygʻunlashtirdi. Archiquad jamoasi uchun tugʻilib oʻsgan shahrini rivojlantirish — bu zamonaviy poytaxt qiyofasini yaratgan oila tarixi oldidagi shaxsiy masʼuliyatdir.

Jahon miqyosidagi zafar: Sobir Odilov shohasarlari YUNESKO roʻyxatida

Sobir Rahimovich Odilov Toshkent, Andijon va Jizzax shaharlarida 80 dan ortiq yirik hududiy turar joy va yodgorlik loyihalarining muallifi va hammuallifi boʻlgan (1970, 1980). Aynan uning rahbarligida 1966–1974-yillarda Toshkentning Meʼmoriy markazi shakllantirildi va bu Oʻzbekiston shaharsozlik tarixidagi asosiy bosqich hamda respublikaning qayta tiklanish ramziga aylandi. Shahar markazini batafsil rekonstruksiya qilish loyihasi maʼmuriy binolar, madaniy muassasalar, maydonlar va magistrallar ansamblini yaratishni koʻzda tutgan edi. Ushbu davrda Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi binosi (1979), Markaziy maydondagi V. I. Lenin haykalining meʼmoriy qismi (1974), Yuriy Gagarin haykali (1979), shuningdek, poytaxt va respublikaning boshqa shaharlaridagi qator mahobatli majmualar loyihalashtirildi. Ushbu loyiha doirasida poytaxtning zamonaviy qiyofasini belgilab bergan Mustaqillik maydoni va boshqa markaziy hududlar poydevori qoʻyildi.

Sobir Odilovning muhim yutuqlaridan biri «Xalqlar do‘stligi» saroyi (1980-y.) atrofidagi keng ko‘lamli ansamblni shaharsozlik nuqtai nazaridan shakllantirish bo‘ldi. Binoning asosiy muallifi me’mor Yevgeniy Rozanov mualliflar jamoasi tarkibida bo‘lgan bo‘lsa-da, Odilov maydonni qurish jarayonlariga umumiy ijodiy rahbarlik qildi va Xalqlar do‘stligi monumentini (Shomahmudovlar oilasi haykalini) shaxsan o‘zi loyihalashtirdi. Xalqaro modernizm geometriyasi hamda O‘rta Osiyoning an’anaviy bezak naqshlarining noyob uyg‘unligi ushbu majmuaga eng yuqori xalqaro muhofaza maqomini olishga imkon berdi.

Photo from the book "Architecture of Soviet Uzbekistan", 1983

Meʼmorning yana bir zafarli obʼyekti — Toshkent metropolitenidir. Sobir Odilov metroning dastlabki yoʻnalishlaridagi barcha stansiyalar meʼmorlar jamoasining rahbari boʻlgan. YUNESKO muhofaza roʻyxatiga kiritilgan «Kosmonavtlar» stansiyasi ushbu yerosti tizimining yorqin qismidir. Ushbu tizimning umumiy shaharsozlik nazorati, loyihalanishi va meʼmoriy integratsiyasi bevosita Sobir Rahimovich boshchiligida olib borilgan. U xizmat koʻrsatgan rassom va haykaltaroshlar bilan birgalikda mahobatli sanʼatni rivojlantirishga ulkan hissa qoʻshib, oddiy transport tizimini har bir stansiyasi mustaqil sanʼat eseriga aylangan noyob meʼmoriy ansamblga aylantirdi.

Photo: wikipedia

Shunday qilib, Toshkent markazini batafsil loyihalash loyihasi shunchaki alohida binolar qurish bilan cheklanib qolmadi — u maʼmuriy, madaniy va jamoat vazifalari yagona makonda birlashgan shaharning mukammal qiyofasini yaratdi. Rekonstruksiyaga qadar markaz tarqoq va qisman vayron boʻlgan boʻlsa, undan keyin yangilanish va milliy oʻzlik ramziga aylandi. Sobir Odilovning bu jarayondagi hissasi hal qiluvchi boʻldi: u anʼana va zamonaviylikni, meʼmorchilik va mahobatli sanʼatni, texnik vazifalar va madaniy mazmunni muvaffaqiyatli bogʻlay oldi. Aynan shuning uchun uning nomi zamonaviy Toshkent qiyofasini shakllantirgan meʼmor sifatida tarixda abadiy qoldi.

Bu nima degani?

Toshkent modernizm meʼmorchiligining YUNESKO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilishi — uning sayyora miqyosidagi alohida umuminsoniy qiymatga ega ekanligining eʼtirofidir. Bu holat Sobir Odilovning shohasarlarini insoniyatning eng buyuk obidalari bilan bir qatorga qoʻyadi. Amaliy jihatdan olganda, ushbu maqom obʼyektlarga oliy darajadagi xalqaro huquqiy himoya berilishini anglatadi: bundan buyon har qanday buzish, oʻzgartirish yoki tutash hududlarda tartibsiz qurilishlar olib borish butkul taqiqlanadi, binolarning asl qiyofasi saqlanishi esa BMTning xalqaro protokollari asosida qatʼiy nazorat qilinadi. Oʻzbekiston uchun esa bu qaror global madaniy turizmning yangi ufqlarini ochib beradi.

Archiquad filosofiyasi bugun: Butunjahon merosi anʼanalari va barqaror loyihalash

Odilov har doim kuchli jamoalarni shakllantira olgan va meʼmorchilik kasbining nufuzini yuksak choʻqqiga koʻtargan. Bugungi kunda Bahrom Xodjayev rahbarligidagi Archiquad бюроsi yangi asr sharoitida ushbu yoʻlni davom ettirmoqda. Toshkent modernizmi shohasarlarining jahon miqyosida tarixiy eʼtirof etilishi Oʻzbekistonning eng yangi meʼmorchilik tarixini global kontekstga qaytaradi va yangi avlod meʼmorlari zimmasiga uzoq muddatli kasbiy masʼuliyatni yuklaydi.

S. R. Odilov Ijodiy ustaxonasining arxiv grafik ishlanmalarini barqaror rivojlanishning ilgʻor xalqaro standartlari bilan birlashtirgan holda, Archiquad Oʻzbekistonda ekologik va energiyasamarador loyihalash tamoyillarini joriy etmoqda. Bugungi kunda bu nafaqat shakllarning estetik ifodaliligini, balki janubiy quyoshdan passiv himoyalanish, suv resurslarini tejash va oʻn yilliklar davomida sinovdan oʻtgan bino va inshootlarning mustahkam seysmik chidamliligini qamrab oladi.

Sobir Rahimovich Odilovning Ijodiy ustaxonasi bilan hamkorlik — bu Archiquad бюроsi butun dunyo eʼtirof etgan tarixni asrab-avaylagan holda kelajakning zamonaviy, ekologik va estetik Oʻzbekistonini barpo etayotgan mustahkam poydevordir. Kompaniya filosofiyasi va dolzarb loyihalari bilan Archiquad haqida boʻlimida batafsil tanishishingiz mumkin.