Davr meʼmori: Sobir Rahimovich Odilov va Oʻzbekistonning mahobatli qiyofasi

Toshkentning XX asr ikkinchi yarmidagi meʼmorchilik tarixi shahar hayotini 1966-yilgi vayronkor zilziladan keyin butkul oʻzgartirgan, uni Markaziy Osiyo modernizmining tashrif qogʻoziga aylantirgan inson nomi bilan uzviy bogʻliqdir. Sobir Rahimovich Odilov — SSSR Xalq meʼmori, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan quruvchi, Davlat mukofoti laureati, poytaxtning bosh meʼmori (1970–1986, 1990–1991), oʻz ijodiy yoʻli bilan respublika shaharsozlik tarixida butun bir davrni yaratgan yirik arbobdir.

Usta shogirdlikdan akademika eʼtirofga qadar: Axun-Guzar mahallasidan boshlangan yoʻl

Meʼmor Sobir Odilovning ijodiy yoʻli — oʻsha davrda ilm-fan choʻqqilarini zabt etgan Oʻzbekistonning oʻn minglab ishchi va dehqon farzandlarining yorqin namunasidir. Sobir Rahimovich 1932-yil 1-martda Toshkentning qoq markazida — Oktyabr tumani, qadimiy Axun-Guzar mahallasida (hozirgi Hamza koʻchasi) ishchi oilasida dunyoga kelgan.

Boʻlajak meʼmorning tasviriy sanʼatga boʻlgan ishtiyoqi bolalik yillaridanoq koʻzga tashlangan. M. Frunze nomidagi 14-sonli oʻrta maktabda oʻqib yurgan kezlarida maktab devoriy gazetasining doimiy muharriri boʻlgan, bolalar jurnallarining muqovalarini bezagan, teatr afishalarini tayyorlagan va turli rasmlar chizgan. Professional rassomchilik mahoratini egallash hamda ulkan inshootlarni loyihalash qonuniyatlarini oʻrganishga boʻlgan kuchli intilish va oʻziga nisbatan talabchanlik uni 1949-yilda Oʻrta Osiyo sanoat institutining qurilish fakulteti meʼmorchilik boʻlimiga yetaklab keldi.

Yosh talabaning oʻqishga boʻlgan jiddiy va chuqur munosabati kelajak meʼmorlarini tarbiyalashga chin dildan yondashgan ustozlarning eʼtiborini tortdi. S. Odilovga meʼmoriy loyihalash, rasm chizish, meʼmorchilik nazariyasi va tarixi fanlaridan sharq meʼmorchiligining atoqli tadqiqotchisi M. S. Bulatov, shuningdek, L. Voronin, A. Babaxonov, K. Babiyevskiy, I. Suxanov, V. Arxangelskiy, V. Nilsen, M. Novikov, V. Dmitriyev, A. Ashrabov va boshqalar bevosita ustozlik qildilar. Ular boʻlajak meʼmor dunyoqarashining shakllanishida hal qiluvchi rol oʻynadilar. Natijada u oʻz ishlarida murakkab muhandislik-texnik vazifalarni yuksak estetik va milliy mazmun bilan uygʻunlashtirish mahoratini namoyish eta oldi.

Amaliy maktab va muvaffaqiyatli faoliyat yoʻli

1955-yilda Toshkentdagi Oʻrta Osiyo politexnika institutining (SAPI) meʼmorchilik fakultetini tamomlagan Sobir Odilov xona ichida oʻtirib ishlashdan bosh tortdi va mehnat faoliyatini Toshkent viloyati qurilish maydonlarida oddiy quruvchi sifatida boshladi. Toshkent viloyati meʼmorchilik boʻlimida faoliyat yuritib, viloyat va shaharlardagi meʼmoriy tashkilotlar tizimini hamda ularning zimmasiga yuklatilgan vazifalarni chuqur oʻrgandi. Meʼmorchilik organlari ishi, loyiha-rezjalashtirish hujjatlari, namunaviy loyihalar va boshqa shaharsozlik qonunchilik hujjatlari bilan yaqindan tanishish uning kelgusi ijodiga amaliy va hayotiy yoʻnalish berdi.

Uning ulkan boshqaruv va ijodiy yoʻli respublika qurilish sohasining eng muhim bosqichlarini qamrab oladi:
1955–1961-yillar — Olymalik yosh sanoat shahrining bosh meʼmori.
1962–1966-yillar — Oʻzbekiston Toshkent viloyatining bosh meʼmori.
1970–1984, 1990–1991-yillar — Toshkent shahrining bosh meʼmori.
1975–1985, 1990–1991-yillar — Oʻzbekiston SSR Qurilish ishlari boʻyicha qoʻmitasi (Davlat qurilish qoʻmitasi) raisining oʻrinbosari.
Keyinchalik Sobir Odilov Davlat qurilish qoʻmitasida Bosh meʼmor boʻlib ishladi, soʻngra Meʼmorchilik nazariyasi va shaharsozlik ilmiy-tadqiqot institutining Oʻrta Osiyo filialiga (hozirgi Rossiya Federatsiyasi Qurilish vazirligining TsNIIP tizimiga kiradi) direktor sifatida rahbarlik qildi.

S. Odilovning butun ijodiy va amaliy faoliyati respublika meʼmorlar jamoatchiligi bilan uzviy va uzluksiz bogʻliqlikda oʻtdi. U Toshkent shahar ijroiya qoʻmitasining Bosh meʼmorlik-rezjalashtirish boshqarmasida (BoshAPU) ahil va yuqori samaradorlikka ega jamoani shakllantirdi, boshqarmaning tarkibiy va tarmoq tizimini har tomonlama takomillashtirdi hamda ushbu muassasaning nufuzini yuksak choʻqqiga koʻtardi.

Ijodiy faoliyati va Vatan oldidagi ulkan xizmatlari uchun u «Xalqlar doʻstligi» va «Sharaf belgisi» ordenlari, «Mehnatda oʻrnak koʻrsatganligi uchun» medali hamda V. I. Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan esdalik medallari bilan taqdirlangan. Unga «SSSR Xalq meʼmori» (1981) va «Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan quruvchi» (1967) unvonlari berilgan, Toshkent markazining meʼmoriy-rezjaviy yechimi uchun SSSR Davlat mukofotiga (1975), SSSR Vazirlar Kengashi mukofoti va Butunittifoq Leninchi Kommunistik Yoshlar Ittifoqi mukofotiga loyiq koʻrilgan hamda 1993-yilda Xalqaro meʼmorchilik akademiyasining (IAA) faxriy aʼzosi etib saylangan.

Shaharsozlik jasorati: Toshkent shahrini 1990-yilgacha rivojlantirish Bosh rejasi

Photo: Archiquad Team 

1966-yilgi dahshatli zilzila Toshkentga ulkan zarar yetkazdi. Poytaxtni shunchaki qayta tiklabgina qolmay, uni 9 ballgacha boʻlgan yer silkinishlariga bardoshli, barcha zamonaviy shaharsozlik talablariga javob beradigan zamonaviy megapolisga aylantirish uchun yangi bosh reja loyihasini yaratish zarurati tugʻildi.

Bosh reja 1967-yilda tasdiqlandi. Uni ishlab chiqish bilan «Tashgiprogor» instituti hamda ittifoqdosh boshqa yetakchi loyiha tashkilotlari — «Giprozem», «Tashgiprotrans», «Uzgosproekt» va SSSR Davlat qurilish qoʻmitasi hamkorlikda shugʻullandi. Loyihada mamlakatning yetakchi meʼmorlari, muhandislari va mahalliy mutaxassislari ishtirok etishdi. Asosiy vazifalar zamonaviy obodonlashtirish darajasiga ega boʻlgan yangi turar joy massivlarini yaratish, shahar markazini rekonstruksiya qilish, transport va muhandislik infratuzilmasini rivojlantirishdan iborat edi

Toshkent shahrining bosh meʼmori lavozimida faoliyat yuritgan Sobir Rahimovich Odilov bosh rejani hayotga tatbiq etishda hal qiluvchi rol oʻynadi. Uning asosiy eʼtibori eskirgan uy-joy fondini rekonstruksiya qilish hamda «eski» va «yangi» shaharni yagona bir butunlikka birlashtirishga qaratildi. U vazifa nafaqat yangi mavzelarni qurish, balki shaharning madaniy va ijtimoiy muhitini saqlab qolishdan iborat ekanini chuqur tushunardi.

Arxiv manbalariga koʻra, bosh rejaning oʻzi transport tizimini batafsil ishlab chiqishni qamrab olgan edi: yangi magistrallarni ochish, koʻchalarni kengaytirish, halqa yoʻllarini qurish va jamoat transportini rivojlantirish. Shahar markazida maʼmuriy va madaniy binolar ansambllarini shakllantirish, yangi maydonlar va jamoat joylarini yaratish koʻzda tutilgan edi. Rejada shuningdek, shahar muhitining muhim qismiga aylanishi kerak boʻlgan yashil hududlar — bogʻlar, xiyobonlar va xiyobonlarga katta eʼtibor berilgan edi.

Bosh rejani amalga oshirish jarayonida shahar koʻlamini saqlab qolgan, ammo zamonaviy qulaylik talablariga javob bermaydigan eski mahalla kvartallari asta-sekin koʻchirildi. Ularning oʻrnida madaniy-maishiy xizmat koʻrsatish tizimi rivojlangan, yashil maydonlar va obodonlashtirilgan hovlilarga ega zamonaviy mikrorayonlar barpo etildi. Shaharning markaziy qismi tubdan rekonstruksiya qilindi: yangi maydonlar, magistrallar va jamoat binolari ansambllari paydo boʻldi. Muhim tamoyil meʼmorchilik va mahobatli sanʼatning uygʻunligi boʻlib, bu Odilovning meʼmorlar, haykaltaroshlar va rassomlarning jamoaviy ijodiga boʻlgan intilishini aks ettirar edi.

1990-yilgacha boʻlgan Bosh reja Toshkentni oʻzgartirish strategiyasiga aylandi. U zamonaviylik va anʼanalarni birlashtirishga, qulay va milliy ruhdagi yashash muhitini yaratishga imkon berdi. Sobir Odilovning bu jarayonga qoʻshgan hissasi beqiyos boʻldi: u shaharsozlik vazifalarini meʼmorchilik milliy oʻzlikning ifodasiga aylangan keng koʻlamli madaniy loyihaga aylantira oldi. Toshkentni 1990-yilgacha rivojlantirish bosh rejasi loyihasi meʼmorchilik va shaharsozlik texnik, ijtimoiy va madaniy vazifalarni qanday qilib birgalikda hal qilishi mumkinligiga yorqin namuna boʻldi.

Photo: Archiquad Team 

Eksperimental «S-27» mikrorayoni (Beruniy koʻchasi)

Sobir Odilov rahbarligidagi meʼmorlar jamoasi tomonidan ishlab chiqilgan «S-27» mikrorayoni loyihasi alohida ahamiyatga ega edi. Bu zamonaviy xizmat koʻrsatish va obodonlashtirish darajasini milliy meʼmorchilik xususiyatlari bilan birlashtirishga qilingan ilk tajribaviy qadam edi.

«S-27» mikrorayonini qurish uchun ajratilgan yer maydoni Toshkentning Oktyabr tumanida joylashgan boʻlib, umumshahar magistrali — Beruniy koʻchasiga tutashgan edi. Rekonstruksiyaga qadar bu hudud tartibsiz, bir qavatli shaxsiy uylardan iborat boʻlib, obodonlashtirish va yashil maydonlar butkul mavjud emas edi. Aynan shuning uchun «S-27» loyihasi zamonaviylik va milliy anʼanalarni uygʻunlashtirgan yangicha turar joy muhitini tashkil etish sinov maydoniga aylandi.

Loyihada mahalliy tabiiy-iqlim sharoitlari, katta oilalarning talablari va mahalla tuzilishining oʻziga xos xususiyatlari hisobga olindi. Meʼmorlar xalq anʼanalari asosida «mahalla» kabi birlamchi yashash hududlarini tashkil etish va jamoaviy hayot shakllarini rivojlantirish ijtimoiy vazifasini hal qiluvchi rejalashtirish tizimini yaratishga intildilar.

Ushbu omillarni hisobga olish zarurati loyihachilar oldiga bir qator murakkab vazifalarni qoʻydi:
Rejalashtirish tuzilishi va madaniy-maishiy xizmat koʻrsatish tizimini yaratish;
Mahalliy sharoitlarga mos keladigan va turli tarkibdagi oilalarning talablarini qondiradigan uy-joy turlarini topish va sinovdan oʻtkazish;
Hududlarni qurish, obodonlashtirish, koʻkalamzorlashtirish va muhandislik taʼminotining samarali usullarini aniqlash;
Zamonaviy janubiy Oʻrta Osiyo shahrining oʻziga xos qiyofasini yaratishga imkon beruvchi kompozitsion yechimlarni izlash;
Tez-tez koʻchib yurishga moyil boʻlmagan mahalliy aholining qoʻni-qoʻshnichilik va qarindoshlik aloqalarini saqlab qolish maqsadida qurilish navbatini toʻgʻri belgilash.

Toshkent shahar markazini batafsil loyihalash loyihasi

Odilov 1966–1974-yillarda yaratilgan Toshkent meʼmoriy markazining asosiy mualliflaridan biri edi. Toshkent markazini batafsil qayta qurish loyihasi Oʻzbekiston shaharsozlik tarixida tub burilish bosqichi boʻldi: aynan shu loyiha zilziladan zarar koʻrgan shaharni zamonaviy maʼmuriy va madaniy markazga aylantirdi.

1966-yilgi zilziladan keyin Toshkent markazi qisman vayron boʻlgan kvartallar va yagona meʼmoriy konsepsiyaga ega boʻlmagan tartibsiz hududdan iborat edi. 1966–1974-yillarda Sobir Rahimovich Odilov boshchiligidagi meʼmorlar jamoasi shahar markazini batafsil rekonstruksiya qilish loyihasini ishlab chiqdi. Loyiha maʼmuriy binolar, madaniy muassasalar, maydonlar va magistrallar ansamblini yaratishni koʻzda tutgan edi. Ushbu loyiha poytaxtning qayta tiklanish ramziga aylandi va 1975-yilgi SSSR Davlat mukofotiga loyiq koʻrildi.

Photo: Archiquad Team 

Odilov markaz meʼmorchiligida zamonaviylik va milliy anʼanalar uygʻunlashishiga intildi. Muhim tamoyil meʼmorchilik va mahobatli sanʼatning sintezi boʻldi: binolar haykallar va monumentlar bilan bir butunlikda loyihalanib, uygʻun makon yaratdi. Sobir Odilov umumiy hisobda Toshkent, Andijon va Jizzax (1970, 1980) shahar markazlarini loyihalash, shuningdek, Oʻzbekistonda 80 dan ortiq hududiy turar joy binolari va yodgorliklar muallifi va hammuallifi boʻldi.

Uning bevosita rahbarligida quyidagi muhtasham obʼyektlar barpo etildi:
Xalqlar doʻstligi saroyi (1977);
Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi binosi (1979);
Markaziy maydondagi V. I. Lenin haykalining meʼmoriy qismi (1974);
Yuriy Gagarin haykali (1979);
Poytaxt va respublikaning boshqa shaharlaridagi qator mahobatli majmualar.

Yangilangan shaharning ramziga aylanishi kerak boʻlgan yangi maydonlar va magistrallarni shakllantirishga alohida eʼtibor qaratildi. Loyiha doirasida Mustaqillik maydoni va poytaxtning bugungi qiyofasini belgilab bergan boshqa markaziy maydonlar poydevori qoʻyildi.

Taniqli rassomlar bilan hamkorlikda u mahobatli sanʼatni rivojlantirishga hamda Oʻzbekistonning murakkab shaharsozlik vazifalarini hal etishga ulkan hissa qoʻshdi. Usta meʼmorning faoliyatida Toshkent metropoliteni alohida sahifa boʻldi: Sobir Odilov metroning dastlabki yoʻnalishlaridagi barcha stansiyalar meʼmorlar jamoasining rahbari boʻlib, shahar osti boʻshligʻini oʻziga xos meʼmoriy ansamblga aylantirdi va har bir stansiya mustaqil sanʼat asari darajasiga koʻtarildi.

Shunday qilib, Toshkent markazini batafsil loyihalash loyihasi shunchaki alohida binolar qurish bilan cheklanib qolmadi — u maʼmuriy, madaniy va jamoat vazifalari yagona makonda birlashgan shaharning mukammal qiyofasini yaratdi. Rekonstruksiyaga qadar markaz tarqoq va qisman vayron boʻlgan boʻlsa, undan keyin yangilanish va milliy oʻzlik ramziga aylandi. Sobir Odilovning bu jarayondagi hissasi hal qiluvchi boʻldi: u anʼana va zamonaviylikni, meʼmorchilik va mahobatli sanʼatni muvaffaqiyatli bogʻlay oldi. Aynan shuning uchun uning nomi zamonaviy Toshkent qiyofasini shakllantirgan buyuk meʼmor sifatida tarixda abadiy qoldi.