13.08.2026
Toshkentning arxitektura kodi: YUNESKO ro‘yxatidagi obyektlarni kimlar yaratgan
1970–1986 yillarda Toshkent shahrining bosh arxitektori lavozimida ishlagan va poytaxtdagi keng ko'lamli qurilish jarayonlariga rahbarlik qilgan Sobir Odilov haqidagi avvalgi maqolamizning mantiqiy davomi sifatida ushbu mavzuni kengaytirishga qaror qildik. Avvalroq biz uning YUNESKO ro'yxatiga kiritilgan ikkita noyob obyektni yaratishdagi ishtiroki haqida so'z yuritgan edik. Endi esa Toshkent modernizmining o'nta durdona asari va, eng muhimi, ularni yaratish ortida turgan mualliflar hamda yirik ijodiy jamoalar haqida batafsilroq gaplashmoqchimiz.
Avval xabar berganimizdek, YUNESKOning Butunjahon merosi qo‘mitasi ushbu ansamblni o'zining nufuzli ro'yxatiga kiritdi. Bu yangilik mamlakatimiz aholisi orasida katta aks-sado berdi hamda shahar tarixi va arxitekturasiga nisbatan g‘urur hissini uyg‘otdi. Shuningdek, ushbu maqom obyektlarga xalqaro huquqiy muhofazaning eng yuqori darajasi berilganini anglatadi: bundan buyon har qanday buzish, qayta qurish yoki yondosh hududlarda tartibsiz qurilish ishlari olib borish butunlay taqiqlanadi, binolarning asl qiyofasini saqlab qolish esa BMTning xalqaro protokollari orqali qat'iy nazorat qilinadi.
"Bu nafaqat alohida binolarning, balki zilziladan so'ng zamonaviy arxitektura, Markaziy Osiyo an'analari va iqlimimiz xususiyatlarini o'zida uyg'unlashtira olgan Toshkentning yangi qiyofasi yaratilgan butun bir davr qadr-qimmatining e'tirof etilishidir. Bu O'zbekiston uchun ulkan g'alaba va arxitektura merosimizni kelajak avlodlar uchun asrab-avaylash yo'lidagi muhim qadamdir", — deb izoh berdi Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva.
Shuni yodda tutish kerakki, zilzilaga bardoshli bu inshootlar va noyob fasadlar ortida juda ko'plab iqtidorli mutaxassislarning ulkan mehnati yotibdi. Bunday yirik loyihalar har doim har bir kishi o'z hissasini qo'shgan jamoaviy mehnat mahsuli hisoblanadi. Quyida ushbu 10 ta muhim tarixiy obyektni yaratgan me'morlar va ijodiy jamoalar haqida so'z yuritamiz:
Toshkent davlat sirki (1965–1975)
Ko'hna Hadra maydoni uzra muallaq turgan "uchar likopcha"ni eslatuvchi mashhur gumbazli inshoot 1976 yilda qurilgan. Loyihaning asosiy mualliflari me'morlar Genrix Aleksandrovich va Gennadiy Masyaginlardir. Ular fasadni an'anaviy quyoshdan himoya qiluvchi panjara bilan, interyerni esa vitraj, mozaika va yog'och o'ymakorligi bilan bezab, futurizmni o'zbek me'morchiligi bilan uyg'unlashtirganlar. Binoning asosiy o'ziga xosligi havorang sirli koshinlar bilan qoplangan yirik gumbaz bo'lib, uning sharofati bilan sirk Toshkentning eng taniqli ramzlaridan biriga aylangan.
O‘zbekiston davlat tarixi muzeyi (1968–1970)
Respublikadagi eng yirik muzey majmualaridan biriga aylangan ushbu binoni moskvalik me'morlar guruhi: Yevgeniy Rozanov, Vsevolod Shestopalov va Yuriy Xaldeyevlar loyihalashtirgan. Yevgeniy Rozanov — atoqli usta, bo'lajak SSSR Xalq me'mori bo'lib, 1975 yilda Toshkent markazidagi arxitektura yechimlari uchun SSSR Davlat mukofotiga sazovor bo'lgan. Bino sovet modernizmi uslubida ishlangan bo'lib, temir-beton karkas va bir vaqtning o'zida xonalarni issiqdan himoya qiluvchi hamda ifodali fasadni shakllantiruvchi yirik quyoshdan to'suvchi ekranlardan foydalanilgan.
O'zbekiston davlat san'at muzeyi (1967–1974)
Stivit oynasidan yasalgan xarakterli quyoshdan to'suvchi panellarga (xira yoritishni hosil qiluvchi) ega qat'iy estetikaning yorqin namunasi. Loyiha katta jamoa, jumladan me'morlar Abdulla Ahmedov va Boris Mezentsevlar tomonidan yaratilgan. Ahmedov me'mor-tadqiqotchi sifatida 1960-yillarda jahon tendensiyalariga hamohang bo'lgan dadil modernistik konsepsiyalarni faol ilgari surgan. Bino Markaziy Osiyodagi modernistik muzey arxitekturasining eng yorqin namunalaridan biriga aylandi. U qat'iy geometrik shakllari, ochiq rejasi va bir vaqtning o'zida fasadning bezak elementi bo'lib xizmat qiladigan hamda ichki xonalarni yorqin quyoshdan himoya qiladigan o'ziga xos quyoshdan to'suvchi panellari bilan ajralib turadi.
"Jemchug" ("Marvarid") turar-joy binosi (1975–1985)
Ushbu mashhur monolit keramzit-beton uyning loyihasini O'zbekistonning eng taniqli ayol me'morlaridan biri Ofeliya Aydinova (1927–2006) ishlab chiqqan. U "vertikal mahalla" g'oyasining kashshofi bo'lib, har uch qavatni aholi hordiq chiqarishi va oqshomlarni birga o'tkazishi mumkin bo'lgan umumiy hovlilar bilan birlashtirishni taklif qilgan. 1986 yilda bu ishi uchun Ofeliya Petrovna SSSR Me'morlar uyushmasining "Yil binosi" oltin medali bilan taqdirlangan. Binoning arxitekturasi liftlar joylashgan markaziy tayanch ustuniga tutashuvchi ikkita yarim doira shaklidagi korpuslardan iborat. 2, 5, 8, 11 va 14-qavatlarda balandligi 10 metr bo'lgan ichki hovlilar maydoni loyihalashtirilgan. Ushbu hovlilarning shiftlarida konstruksiyani yengillashtirish maqsadida ko'plab dumaloq tuynuklar mavjud.
Badiiy akademiyaning Markaziy ko'rgazmalar zali (1972–1974)
Fasadi an'anaviy peshtoq (ravoqli portal) uslubida bezatilgan bino "Toshgiprogor" instituti mutaxassislari — me'morlar Fazliddin Tursunov va Rauf Xayrutdinovlar tomonidan qurilgan. Mualliflar sharqona naqshlarni modernistik arxitekturaga mohirona singdira olganlar: fasad soddalashtirilgan geometrik naqsh va feruza rangli keramik plitkalar bilan qoplangan.
O'zbekiston kino san'ati saroyi ("Panorama" kinoteatri) (1962–1964)
Butunittifoq tanlovida g'olib bo'lgan loyiha Sergo (Sergey) Sutyagin, Vladimir Berezin, Yuriy Xaldeyev, Dmitriy Shuvayev va Olga Legostayevalar kirgan jamoa tomonidan amalga oshirilgan. Sergo Sutyagin — O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan me'mor bo'lib, nafaqat poytaxtda, balki mamlakatning boshqa shaharlarida ham o'zidan ulkan ijodiy meros qoldirgan. Saroyga 1966 yilgi zilziladan so'ng yuqori seysmik bardoshlilikni ta'minlagan yig'ma botiq temir-beton elementlardan yasalgan kinoteatr devorlarining noyob konstruksiyasi mashhurlik keltirdi.
"Chorsu" bozori (1983–1990)
Havorang plitkalar bilan qoplangan temir-beton gumbazli ulug'vor majmua Vladimir Azimov va Sobir Odilov tomonidan loyihalashtirilgan. SSSR Xalq me'mori Sobir Rahimovch Odilov tarixiy bozor o'rnida ulkan markaziy gumbaz va unga tutash savdo hududlarini birlashtirgan bu o'ta murakkab shaharsozlik konstruksiyasi mualliflaridan biri bo'ldi. Majmuaning asosiy elementi havorang sirli koshinlar bilan qoplangan ulkan temir-beton gumbaz hisoblanadi. Uning atrofida turli savdo zonalarini birlashtiruvchi yettita kichikroq gumbaz joylashgan.
"Xalqlar do'stligi" saroyi (1971–1981)
Mamlakatning eng yirik konsert zali ham Yevgeniy Rozanov boshchiligida loyihalashtirilgan. Sharqona naqshli bezakdor panjaralari va mahobatli pardozlashi bilan ajralib turadigan 4000 o'rinli bino Yevgeniy Grigoryevichga respublikada keng e'tirof keltirdi va Markaziy Osiyodagi sovet modernizmining asosiy ramzlaridan biriga aylandi. "Xalqlar do'stligi" saroyi atrofidagi keng ko'lamli ansambl muallifi Sobir Odilovdir. Mahobatli kvadrat bino sharqona naqshlarni eslatuvchi bezakli beton panjaralar bilan o'ralgan. Pardozlash ishlarida marmar, granit va o'zbek ustalari tomonidan ishlangan badiiy elementlardan foydalanilgan.
"Kosmonavtlar" metro bekati (1982–1984)
Kosmos mavzusiga bag'ishlangan bekat bezagi me'morlar Sergo Sutyagin va Sergey Sokolovlarning hamkorlikdagi mehnati natijasidir. Shuni ham ta'kidlash joizki, Toshkent metropolitenining barcha bekatlari ijodiy jamoalariga umumiy rahbarlikni Sobir Odilov amalga oshirgan. Devorlarni Yuriy Gagarin, Valentina Tereshkova, Vladimir Volkov, Vladimir Janibekov, Galileo Galiley, Ikar, Mirzo Ulug'bek, shuningdek, sun'iy yo'ldoshlar va kosmik apparatlar tasvirlangan medalyonlar bezab turibdi. Yorqin shift yulduzli osmon va Somon yo'lini eslatadi.
"Quyosh" geliomajmuasi (1981–1987)
Parkentdagi qoyatosh massiviga uzviy singdirilgan noyob ilmiy-tadqiqot majmuasini SSSR Atom energiyasi vazirligining bosh me'mori Viktor Zaxarov va O. Taushkanov boshchiligidagi jamoa ishlab chiqqan. Zaxarov "utilitar va estetiklikning uzviy sintezi"ga intildi — natijada tog'lar bag'rida minglab ko'zgulardan quyosh energiyasini to'playdigan, o'zga sayyoraliklar minorasini eslatuvchi 47 metrlik konsentratorning futuristik binosi qad rostladi.
Toshkentning arxitektura modernizmi — bu 1966 yilgi zilziladan so'ng shaharning qayta tiklanishi hamda yuzlab mutaxassislar, muhandislar, rassomlar va shaharsozlarning aql bovar qilmas hamjihatligi tarixidir. Obyektlarning YUNESKO Butunjahon merosi ro'yxatiga kiritilishi — bu poytaxtning ushbu noyob qiyofasini o'zlarining jamoaviy mehnati bilan tuhfa etgan barcha ijodiy jamoalar uchun munosib mukofotdir.
