Manzil

  • Toshkent, 100128, Labzak ko'chasi, 1a

Ijtimoiy media

Fast-Track yoki parallel loyihalash: qurilishni jadallashtirish, xavflar va O‘zbekiston qurilish bozorining transformatsiyasi

18.11.2026

Fast-Track yoki parallel loyihalash: qurilishni jadallashtirish, xavflar va O‘zbekiston qurilish bozorining transformatsiyasi

Foto: pexels.com

Arxitektura va konsalting kompaniyasi Archiquad tadqiqot o‘tkazdi hamda qurilish, loyihalash va urbanistika sohalarining yetakchi mutaxassislari bilan suhbatlashdi. Tadqiqotda ushbu yondashuv kimga foyda keltirishi, uni qanday qilib xavfsiz qo‘llash mumkinligi va binolarni tezlashtirilgan surʼatda qurish biznes uchun nimani anglatishi ko‘rib chiqildi.

Bu nima, qanday ishlaydi va bunday yondashuv qanday shakllangan?

Fast-Track usuli — loyihalash va qurilish ishlari parallel ravishda olib boriladigan, loyiha muddatlari esa imkon qadar qisqartiriladigan yondashuvdir. U iqtisodiy o‘sish va uy-joyga bo‘lgan yuqori talabga javoban shakllangan.

Parallel loyihalashga o‘tish — bugungi kun voqeligi. Tashqi moliyalashtirish jalb etiladigan yirik loyihalarda Fast-Track formati developerga qurilish maydonchasidagi ishlarni imkon qadar tez boshlash imkonini beradi. Ushbu yondashuvning moslashuvchanligi buyurtmachining talablariga qarab yechimlarni real vaqt rejimida o‘zgartirishga imkon beradi, bunda loyiha miqyosida faqat kichik tuzatishlar talab etiladi. Natijada loyihani amalga oshirish tezligi hal qiluvchi raqobat ustunligiga aylanadi.

Özbekistonda qonunchilik qanday ishlaydi?

Özbekistonda parallel loyihalash amaliyoti — qurilish loyihaning loyiha hujjatlarini ishlab chiqish bilan bir vaqtda boshlanadigan alohida tartibdir. Bunday yondashuvga faqat istisno holatlarda yo‘l qo‘yiladi: mudofaa va xavfsizlik ehtiyojlari, tabiiy ofatlar oqibatlarini bartaraf etish, xalqaro majburiyatlarni bajarish yoki davlatning boshqa shoshilinch vazifalarini amalga oshirish uchun. Loyihani boshlash to‘g‘risidagi qaror Vazirlar Mahkamasi tomonidan Prezident Administratsiyasi bilan kelishilgan holda qabul qilinadi. Investor esa shaharsozlik xulosasidan tortib texnik-iqtisodiy asos yoki loyihadan oldingi hisob-kitoblargacha bo‘lgan asoslantirish va hujjatlar to‘plamini taqdim etishi shart.

2020-yilda Şavkat Mirziyoyev 2028-yil oxirigacha Fast-Track usulida qurilishga ruxsat bergan qarorni imzoladi.

Fast-Track loyihalash va qurilish ishlarini bir vaqtda olib borishni, keyinchalik esa obyektni tayyor holatda topshirishni nazarda tutadi. Bino yoki boshqa obyekt EPC (Engineering, Procurement, Construction) shartnomasi asosida quriladi. U quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

Engineering (muhandislik) — muhandislik-qidiruv, loyihalash va kelishuv ishlari;
Procurement (taʼminot) — butun loyiha uchun zarur materiallar va uskunalarni tanlash hamda xarid qilish;
Construction (qurilish) — qurilish, montaj va ishga tushirish-sozlash ishlari.

Pudratchi shartnomada belgilangan shartlarga muvofiq loyihani amalga oshirish uchun javobgar bo‘ladi.

Developerlarning yondashuvi

IBT (PepsiCo) qurilish departamenti rahbari, malakali muhandis va Amerika qurilish muhandislari jamiyati (ASCE) aʼzosi Dmitriy Grigoryev izoh beradi:

«Muhim qadamlardan biri loyihalash va muhandislik-qidiruv tashkilotlarini hisobga olish tizimini joriy etish bo‘ldi. Elektron reyting tufayli developerlar loyihalash bo‘yicha ishonchli hamkorlarni tanlashlari mumkin. Qurilish pudratchilariga nisbatan ham xuddi shunday tamoyil amal qiladi — insofsiz kompaniyalar darhol saralab chiqariladi.

Fast-Track usuli universal emas va barcha obyektlarga tatbiq etilmaydi. U, avvalo, yirik va strategik loyihalarga — davlat rivojlanish dasturlari yoki Tashkent City kabi katta majmualarga mo‘ljallangan. Bunday loyihalarda tezlik va jarayonlarning şaffofligi muhim ahamiyatga ega. Bizning baholashimizga ko‘ra, mamlakatdagi obyektlarning taxminan 5 foizi Fast-Track modeli asosida amalga oshiriladi, biroq aynan shu loyihalarga aylanmasi 1 trillion so‘mdan ortiq bo‘lgan eng yirik bozor ishtirokchilarining ulushi to‘g‘ri keladi.

Tezlashtirilgan qurilish turar joy binolaridagi yoriqlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligi haqidagi keng tarqalgan fikr tasdiqlanmagan. Fast-Track — «qoidalarsiz qurilish» degani emas. Bu usul faqat xalqaro kompaniyalar ishtirok etadigan va mualliflik nazorati amalga oshiriladigan yirik obyektlarda qo‘llanadi. Yoriqlar bilan bog‘liq muammolar ko‘proq standart ruxsatnomalar asosida qurilgan turar joy majmualarida uchragan. Buning sabablari boshqacha: geologik tadqiqotlarga mablag‘ tejash va binoning poydevori yetarli darajada mustahkam bo‘lmasligi, beton yoki armatura sifati pastligi, pudratchilarning malakasi yetishmasligi. Bularning barchasi majburiy meʼyorlarni chetlab o‘tib, muddat va xarajatlarni qisqartirishga urinish bilan bog‘liq.

Bugungi kunda qurilish bozori o‘sib bormoqda: yil boshida soha 15 foizga o‘sdi, bu esa investitsiyaviy faollik yuqori ekanini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, davlat nazorati kuchaytirildi — seysmik barqarorlik bo‘yicha qatʼiy meʼyorlar joriy etilmoqda, xorijiy tajriba o‘zlashtirilmoqda. Isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish uchun eskrou-hisobvaraqlar tizimi joriy etildi: developerlar moliyaviy kafolatlarga ega bo‘lishi shart, xaridorlarning mablag‘laridan esa faqat sifat standartlariga rioya qilingan taqdirdagina foydalanish mumkin. Ekologik talablar ham kuchaytirilmoqda. Bozor yanada yetuklashdi: endilikda şaffoflik, raqamli hisobot va yakuniy isteʼmolchi xavfsizligi uchun javobgarlik ustuvor ahamiyat kasb etmoqda.


Uzoq muddatli foyda bevosita boshqaruv sifatiga bog‘liq. Loyihani malakali amalga oshirish vaqtni tejash hisobiga daromadni oshiradi, shoshilish oqibatidagi xatolar esa bu foydani obyekt ekspluatatsiyasi bosqichidayoq yo‘qqa chiqarishi mumkin. Vaqtni 20–30 foizga tejash jiddiy moliyaviy ustunlik beradi va bunday loyihalarni ustuvor qiladi. Biroq tezlik va sifat o‘rtasidagi muvozanatni saqlash uchun yanada murakkab boshqaruv hamda yuqori malakali mutaxassislarni jalb etish talab qilinadi».

Murad Buildings mahsulotni ishlab chiqish bo‘limi rahbari Andrey Trebunskix Fast-Track formatining xatarlari va istiqbollari haqida fikr bildiradi:

«Parallel loyihalashning asosiy ustunligi — moliyaviy oqimlarning tezlashishi: sotuvlar ertaroq boshlanadi, qurilish-montaj ishlari tezroq yo‘lga qo‘yiladi va obyekt foydalanishga topshiriladi. Biroq bunday tezlikka ko‘pincha standart va eskirgan yechimlardan foydalanish, shuningdek, konstruksiyalar hamda muhandislik tizimlari hisob-kitoblarida ortiqcha zaxiralarni qo‘llash evaziga erishiladi.

Loyihaning turli bo‘limlari o‘rtasida nomuvofiqliklar yuzaga kelish xavfi ortadi. Bu qurilish bosqichidayoq xatolar, qo‘shimcha xarajatlar va sifatning pasayishiga olib keladi. Demak, jarayon yetarlicha puxta boshqarilmasa, vaqt yutug‘i moliyaviy va reputatsion yo‘qotishlarga aylanishi mumkin.

Raqobatning kuchayishi va xaridorlar talabchanligining ortishi fonida Fast-Track modeli biznes va premium segmentlarda o‘z mavqeini yo‘qotmoqda. Bu segmentlarda sifatning ozgina pasayishi ham brend uchun jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Turar joy binolaridagi favqulodda holatlarni tezlashtirilgan qurilish bilan bevosita bog‘lash qiyin. Har bir holatda texnik diagnostika zarur: shikastlanish yuk ko‘taruvchi konstruksiyalar, poydevor yoki faqat pardoz qatlamlariga taʼsir qilganini aniqlash muhim. Sabablar turlicha bo‘lishi mumkin — geologik sharoit va loyihalashdagi xatolardan tortib qurilish texnologiyasining buzilishi yoki bevosita yaqin atrofda boshqa obyektlarning qurilishigacha».

Archiquad arxitektura kompaniyasi asoschisi Bahrom Xöjayev vaziyatga amaliy tajribasidan kelib chiqib izoh beradi:

«Xalqaro tajriba shuni tasdiqlaydiki, Fast-Track faqat jarayon ishtirokchilari yuqori kasbiy malakaga ega bo‘lgan va aniq meʼyoriy-huquqiy baza mavjud bo‘lgan taqdirdagina samarali ishlaydi.

Kanadada bu usul yirik loyihalarni tezlashtirish uchun qo‘llanadi: parallel loyihalash va qurilish muddatlarni qisqartiradi, biroq sifat ustidan qatʼiy nazoratni talab qiladi. Malayziyada Fast-Track yuqori talab va qisqa muddatlarga javob sifatida shakllangan. Bu buyurtmachi uchun foydali, ammo pudratchilar uchun xatarlarni oshiradi. Shu sababli u yerda BIM va raqamli platformalar faol joriy etilmoqda. Qatarda esa ushbu usul yirik infratuzilma loyihalarida qo‘llanadi. Bunday loyihalarning muvaffaqiyati şaffof kommunikatsiya va davlat ko‘magiga bog‘liq.


Biz tezlashtirilgan qurilishning afzalliklarini tan olamiz, biroq uning xarajatlari va xatarlarini ham tushunamiz. Xatarlardan biri — shoshilish xatolarga, ular esa o‘z navbatida loyiha qiymatining oshishiga olib kelishi mumkin.

Shunga qaramay, Fast-Track usuli loyihalarni amalga oshirish muddatlarini sezilarli darajada qisqartirish imkonini beradi. Biroq bunday jarayonni faqat yetarli tajriba va kompetensiyaga ega professional arxitektura kompaniyalari samarali boshqara oladi. Biz tezlashtirilgan qurilish loyihalarida, xususan, davlat universiteti yotoqxonasi, muzey va biznes markazini loyihalashda ishtirok etganimizda, jamoamizning xalqaro tajribasi katta yordam berdi — bu tajriba loyihalarga muvaffaqiyatli integratsiya qilindi va mahalliy sharoitlarga moslashtirildi. Shuningdek, BIM-loyihalashdan foydalanish inson omilining taʼsirini kamaytirish va loyihalashning dastlabki bosqichlaridayoq xatolarning oldini olish imkonini berdi.

Özbekistonda parallel loyihalash amaliyoti uzoq vaqt davomida «kulrang hudud»da mavjud bo‘ldi: rasman u faqat maxsus ruxsat bilan ayrim obyektlar uchun qo‘llanishi mumkin edi, amalda esa undan ancha keng foydalanildi. Davlat qurilish jadalligini rag‘batlantirdi, developerlar uchun imkoniyatlar yaratdi va bu yirik loyihalarni amalga oshirishni tezlashtirdi. Biroq afzalliklar bilan birga salbiy oqibatlar ham yuzaga keldi — sifatning pasayishi, xavfsizlikka oid xatarlar va tartib-taomillarning şaffof emasligi.

1-iyul 2026-yildan kuchga kiradigan yangi Prezident farmoni, yangi obyektlar uchun parallel loyihalash amaliyotini to‘liq bekor qiladi va hujjatlarni bosqichma-bosqich kelishish tartibini joriy etadi. Bu qarorni qurilish sohasining rivojlanishidagi tabiiy bosqich sifatida ko‘rish mumkin: dastlab o‘sishni taʼminlash uchun tezlashtirish, endi esa sifatni oshirish uchun nazoratni kuchaytirish. Ko‘plab mamlakatlar ham shunday yo‘ldan o‘tgan. Özbekiston uchun bu yanada yetuk tartibga solish modeliga o‘tish belgisidir.

O‘zgarishlar bozorning şaffofligini oshirishi va unga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashi kerak. Uzoq muddatli istiqbolda bu mamlakatdagi arxitektura va qurilishning barqarorlik hamda xavfsizlik bo‘yicha xalqaro standartlarga mos kelishiga qaratilgan qadamdir».

Xulosa qilib aytganda, Fast-Track usuli qurilish tezligi va iqtisodiy samaradorlik nuqtayi nazaridan sezilarli afzalliklar beradi, biroq qatʼiy tartibga solishni talab qiladi va faqat strategik ahamiyatga ega obyektlarda qo‘llanishi kerak. Uning samaradorligi jarayon ishtirokchilarining yuqori kasbiy malakasi, BIM kabi zamonaviy texnologiyalardan foydalanish va aniq meʼyoriy-huquqiy baza mavjudligiga bog‘liq.

Ulashish